Skip to content

Isle of Anglesey County Council


Dogfen y mis Gwasanaeth Archifau


Dogfen Y Mis: Mai 2019

Dogfen Y Mis: Llun: Gwaith adeiladu y rheilffordd, E. Norman Kneale

Cyfeirnod: WSH/11/81

Mis yma rydym ym myd y rheilffyrdd - yn benodol lein gangen Traeth Coch. Roedd dwy lein gangen yn ymadael a’r brif reilffordd ar draws Ynys Môn yng Ngaerwen, ac yn Holland Arms roedd cangen arall, un i’r gogledd i gyfeiriad Amlwch a’r llall i’r Dwyrain i Draeth Coch. Rhwng Holland Arms a Thraeth Coch roedd yna bedair gorsaf fach, Ceint, Rhyd Y Saint, Pentraeth a Llanbedrgoch. Agorwyd y rheilffordd yma ar y 24ain o Fai 1909, ac roedd yn weithredol tan Ebrill y 3ydd 1950. Gwerthwyd a chodwyd y trac yn yr 1950au cynnar.

Mae’r llun yma wedi ei dynnu yn ystod y gwaith o adeiladu’r rheilffordd, sydd yn ei ddyddio rhwng 1907 a 1909. Mae rhai o’r gweithwyr wedi cymryd seibiant i sefyll am lun. Ond mae un neu ddau, yn benodol y gŵr sy’n dal y ceffyl, a’r dyn sy’n gweithio’r cloddiwr stem, yn taro fawr o sylw ac yn parhau hefo’i gwaith.

Mae hi bob tro yn rhyfeddol i gymharu hen luniau o brojectau adaeiladu mawr gyda safonnau heddiw. Does dim hetiau called, cotiau llachar na esgidiau blaen haearn I’w gweld yma, a sylwch mewn lle mor beryglus mae’r hogyn ifang yng nghanol y llun yn sefyll – reit o dan fraiche y tyllwr stem! Hefyd does dim byd yn gorchuddio olwynion gêr a pwli’s y tyllwr stem. Er fod y tyllwr stem yma yn edrych yn ddigon cyntefig erbyn heddiw, roedd yn gwneud y gwaith o dyllu trychfa ar gyfer trac trên yn haws a chyflymach. Ychydig o flynyddoedd cyn y llun yma byddai’r gwaith i gyd yn cael ei wneud a llaw.

I weld y ddogfen mewn mwy o fanylder, gweler yr atodiad isod os gwelwch yn dda.

Mae’r holl ddelweddau, ffotograffau a dogfennau sy’n ymddangos ar y dudalen hon yn destun cyfyngiadau hawlfraint.